Ben ik een ochtendmens of een avondmens?

Wat bepaalt of je een ochtendmens bent?

Je chronotype: het tijdstip waarop je lichaamsklok de dag laat beginnen en eindigen. Die klok zit in je hersenen, loopt bij iedereen net iets anders, en wordt elke dag gelijkgezet door licht. Bij een ochtendmens loopt hij voor: vroeg moe, vroeg wakker, 's ochtends op zijn best. Bij een avondmens loopt hij achter: laat moe, laat wakker, 's avonds op zijn best. De meeste mensen zitten ertussenin.

Het is voor een groot deel aanleg. In een onderzoek naar het erfelijk materiaal van bijna 700.000 mensen vonden onderzoekers 351 plekken in het DNA die samenhangen met ochtend- of avondtype. Je kunt je klok een beetje verschuiven, maar niet omdraaien.

Hoe weet je het van jezelf?

Drie aanwijzingen zeggen het meest, en het zijn precies de vragen die de wetenschappelijke vragenlijsten stellen.

Aanwijzing	Ochtendmens	Avondmens
Hoe laat word je wakker als niets hoeft?	voor 07:00	na 09:00
Hoe voel je je het eerste half uur na het opstaan?	fris	moe
Wanneer word je 's avonds moe?	voor 22:00	na middernacht
Wanneer ben je op je scherpst?	's ochtends	eind van de middag of 's avonds

Let op de eerste vraag: het gaat om wat je doet als niets hoeft, dus op vakantie of een vrij weekend, niet om je wekker. Wie doordeweeks om half zeven opstaat en op vakantie om half tien, is geen ochtendmens met een slecht humeur, maar een avondmens met een baan.

Verandert het met de jaren?

Ja, en behoorlijk. Kinderen zijn ochtendmensen. In de puberteit schuift de klok naar later, en rond het twintigste jaar loopt hij het laatst van het hele leven. Daarna wordt hij langzaam weer vroeger, bij vrouwen wat sneller dan bij mannen, en na je zestigste zijn de meeste mensen weer vroeg. De avondmens van 20 is vaak de ochtendmens van 65, zonder dat er iets veranderd is aan aanleg of gewoonte.

Maakt het uit?

Voor de meeste dingen niet, voor twee dingen wel. Je prestaties: in onderzoek waren ochtendmensen 's ochtends het snelst en het scherpst, en avondmensen in de vroege avond, met een verschil van tien procent of meer op dezelfde taak. Wie zijn moeilijkste werk kan plannen op zijn eigen piek, wint dat. En je slaap: een avondmens met een vroege wekker komt elke werkdag slaap tekort en slaapt in het weekend uit, met een sociale jetlag als gevolg. Een ochtendmens met een avondbaan heeft het omgekeerde probleem.

Hoe meet je het?

Met een vragenlijst. De bekendste is de ochtend-avondvragenlijst van Horne en Östberg uit 1976, met negentien vragen. Twee Spaanse onderzoekers maakten er in 1991 een verkorte versie van met vijf vragen, die in tientallen landen is getest en bijna even nauwkeurig blijkt. Die vijf vragen gebruikt de slaaptype-test van slaaap, in gewoon Nederlands, met vijf uitkomsten van Vroege Vogel tot Nachtbraker. Een andere methode, uit München, kijkt alleen naar het midden van je slaap op vrije dagen; die zit in de vraag over sociale jetlag.